Urukiko rw’Ikirenga kuwa 24 Mata 2019 ,rwanzuye ko gukoza isoni Umukuru w’Igihugu bikomeza guhanwa n’amategeko mpanabyaha, nyuma y’umunsi umwe Perezida Kagame avuga ko atabishyigikiye.

Umukuru w’Igihugu yavuze ko adakwiye gushyirirwaho ingingo imurengera wenyine, mu gihe gusebya abandi bayobozi b’igihugu Urukiko rw’Ikirenga rwari rwamaze kwanzura ko bivanwa mu byaha mpanabyaha (criminal offenses).

Perezida Kagame yavuze ko yubaha ubwigenge bw’ubutabera n’ibyemezo bufata, ariko ko gusebya Umukuru w’Igihugu byakabaye mu byaha mbonezamubano, ntihabeho kumushyiriraho umwihariko kandi na we ari umuyobozi w’igihugu nk’abandi.

Perezida w’Urukiko rw’Ikirenga, Prof Rugege Sam, ubwo yatangazaga ibyo byemezo, yavuze ko ingingo ya 233 ihana abasebya abayobozi b’igihugu ikwiye kuvaho, asobanura ko gusebanya bidakwiye guhanwa n’amategeko mpanabyaha kuko binyuranyije n’ibiteganywa n’Itegeko Nshinga ritanga uburenganzira bwo gutanga ibitekerezo mu bwisanzure.

Prof Rugege ariko, yavuze ko ingingo ya 236 ihana abasebya Umukuru w’Igihugu yo ikwiye kuguma mu itegeko riteganya ibyaha n’ibihano (Penal Code), aho yavuze ko Perezida wa Repubulika akwiye icyubahiro cyihariye gituma arengerwa n’amategeko mpanabyaha mu gihe hagira umusebya.

Ese ubu uwasebya Umukuru w’Igihugu yakurikiranwa ate? Uwasebya abandi bayobozi b’igihugu se we kumuhana byasaba ko itegeko riteganya ibyaha n’ibihano ribanza kuvugururwa iriya ngingo ya 233 ikabanza kuvamo?

Mu gushaka ibisubizo kuri ibi bibazo byombi, twegereye Mé Uwizeyimana Evode, Umunyamabanga wa Leta ushinzwe Itegeko Nshinga n’andi mategeko, na Mé Ibambe Jean Paul wo ihuriro ry’imiryango itanga ubufasha mu by’amategeko, Legal Aid Forum. Aba bombi bahuriza ku kuvuga ko uwatuka Umukuru w’Igihugu ubu yahanwa n’amategeko mpanabyaha asanzwe kuko ingingo ihana icyo cyaha ikiriho, mu gihe uwatuka abandi bayobozi b’igihugu we atahanwa atyo kuko icyemezo cy’Urukiko rw’Ikirenga cyatangiye gukurikizwa umunsi cyafashweho kandi kikaba ari itegeko.

Mé Uwizeyimana, avuga ku ngingo ya 233 yo mu itegeko riteganya ibyaha n’ibihano, ati, “Ufate itegeko ryerekeranye n’ububasha bw’inkiko ryasohotse mu kwa Gatandatu muri 2018, ingingo ya 72 uyisome, igisubizo kirimo, ivuga ko iyo Urukiko rw’Ikirenga ruvuze ko ingingo runaka inyuranyije n’Itegeko Nshinga, urukiko rw’Ikirenga rufite inshingano zo kubimenyesha Guverinoma n’Inteko Ishinga Amategeko, hanyuma kandi icyemezo rufashe kigatangazwa mu Igazeti ya Leta. Ingingo rero Urukiko rw’Ikirenga rwavuze ko inyuranyije n’Itegeko Nshinga ntabwo yongera gukoreshwa, icyo cyemezo kigira agaciro kuva gifashwe (immediate effect).”

Mé uwizeyimana yunzemo ati, “Hanyuma kuvuga ko Guverinoma n’Inteko Ishinga Amategeko bibimenyeshwa, ntabwo Urukiko rw’Ikirenga rutegeka Guverinoma cyangwa Inteko icyo bigomba icyo gukora, ni ukuvuga gusa ngo iyi ngingo yari iri mu itegeko mwatoye inyuranyije n’Itegeko Nshinga, ntabwo igishobora gukoreshwa, hanyuma abashinzwe kuvugurura amategeko, iyo bongeye kuyavugurura iyo ngingo bayivanamo, ariko ntabwo Urukiko rw’Ikirenga ruba rusaba Inteko cyangwa Guverinoma, ni ukuvuga ngo icyemezo gitangajwe mu igazeti ya Leta ni icyemezo kiba kireba ababaye ababuranyi mu rubanza n’abatarabaye ababuranyi mu rubanza, ni ukuvuga ko, ni icyemezo kireba bose, biba bivuze ko iyo ngingo itagishobora kongera gukoreshwa.”

Ibivugwa na Mé Uwizeyimana bishimangirwa na Mé Ibambe, uvuga ko ubu nta wakurikiranwa n’amategeko mpanabyaha ngo yasebeje umuyobozi runaka w’igihugu, ashimangira ko iriya ngingo ya 233 ishobora no kumara imyaka 10 ikiri muri Penal Code ariko idakoreshwa, hakajya hiyambazwa uriya mwanzuro w’urukiko rw’Ikirenga.

Ati, “Kiriya cyemezo kigifatwa, iriya ngingo ntabwo ishobora kongera gukoreshwa, ni ukuvuga ngo hagize ukurikiranwa nta wamuhana akurikije iriya ngingo ya 233 kuko nyuma y’icyemezo cy’urukiko rw’Ikirenga ifatwa nk’itakiriho. Ishobora no kumaramo imyaka icumi hariya mu itegeko ariko idakurikizwa kubera ko urukiko rw’Ikirenga rwavuze ko inyuranyije n’Itegeko Nshinga.”

Gukoza isoni Umukuru w’Igihugu

Ku bijyanye n’ingingo ya 236 yo mu Itegeko riteganya ibyaha n’Ibihano muri rusange (Penal Code), kuba Umukuru w’Igihugu yaravuze ko hadakwiye kubaho ingingo imurengera wenyine ntacyo byahinduye ku cyemezo cy’Urukiko rw’Ikirenga.

Mu yandi magambo, uwahamwa n’icyaha cyo gusebya Umukuru w’Igihugu ubu yakatirwa gufungwa imyaka ishobora kugera kuri irindwi n’ihazabu y’amafaranga ashobora kugera kuri miliyoni 7 nk’uko iriya ngingo ibiteganya.

Ibi byakorwa hashingiwe ku kuba Urukiko rw’Ikirenga rutarashyize iyo ngingo mu ngingo zinyuranyije n’Itegeko Nshinga, nk’uko Umunyamabanga wa Leta ushinzwe Itegeko Nshinga n’andi mategeko abivuga.

Mu ibaruwa ya Perezidansi ya Repubulika ivuga kuri icyo cyemezo cy’Urukiko rw’Ikirenga, Perezida Kagame avuga ko hazakomeza kubaho ibiganiro. Ni ibiganiro bishobora gutuma iriya ngingo imurengera ivanwa mu itegeko mpanabyaha cyangwa bikaba byanarangira igumyemo.

Mé Uwizeyimamana ati, “Biriya yavuze (Perezida Kagame), ni ukuvuga ngo hari on-going debate (ibiganiro bikomeza) ku bijyanye n’iriya ngingo urukiko rw’Ikirenga rwavuze ko itanyuranyije n’Itegeko Nshinga, nta kindi cyemezo cyari cyafatwa kiyireba.”

Ibyo biganiro bikomeza birakorwa hagati ya nde na nde? Ese ni hagati ya Perezidansi n’urukiko rw’Ikirenga, ni ukuganirwaho muri Guverinoma, mu Nteko Ishinga Amategeko se? Mé Uwizeyimana ati, “Biraganirwaho n’abo bireba, yaba Guverinoma yaba Inteko, yaba Judiciary (Ubucamanza), yaba Komisiyo ishinzwe kuvugurura amategeko, yaba Minisiteri y’Ubutabera, ntabwo ari ukuvuga ngo ni ku rwego rwa Guverinoma, hari ibyo bita on-going debate kugira ngo turebe way forward (igikurikiraho).”

Ibivugwa na Mé Uwizeyimana ntibiri kure y’ibivugwa na Mé Ibambe, na we wemeza ko ibyo Perezida Kagame yavuze ari ko abyumva, ariko ko ntawe byarengera mu gihe yakurikiranwaho gusebya Umukuru w’Igihugu.

Ati, “Ibintu Perezida yavuze ni igitekerezo cye, ntacyo byahinduye ku itegeko, ni ukuvuga ngo iriya ngingo ireba gusebya umukuru w’Igihugu yo iracyariho. Umusebeje bashobora kugukurikirana kuko Urukiko rw’Ikirenga rwavuze ko yo ikiriho.”

Ku bijyanye n’ibiganiro Perezida yavuze, bikwiye kubaho, Mé Ibambe ati, “Ibiganiro yego birashoboka, ariko Urukiko rw’Ikirenga rwamaze kubifataho umwanzuro, buriya ibyemezo nka biriya ntabwo bijuririrwa, buriya ikintu gishoboka ari na yo mpamvu wenda na Perezida yavuze ngo ibindi byaganirwaho, abantu bashobora kubiganiraho wenda hakabaho kuvugurura itegeko, na byo wenda bikaba byavamo bitewe nyine n’ibyo abantu bakwemeranyaho, ubwo nyine byasubira muri Guverinoma, mu Nteko Ishinga Amategeko bagatora, bikemezwa cyangwa ntibyemezwe.”

TANGA IGITEKEREZO KURI IYI NKURU